Glocus

Artikelen uit de mightysociety bijlage

Gezwicht voor charisma.
De middenklasse verkeert in een crisis en zit nauwelijks te wachten op meer globalisering, beweert hoofdredacteur van De Groene Amsterdammer: Hubert Smeets. Gevangen in een ideologisch vacuum, zwicht zij voor politiek charisma.
Door Hubert Smeets
De middenklasse is de kurk waarop de samenleving drijft. Zonder middenklasse is de democratie ten dode opgeschreven. Zonder middenklasse is de schatkist leeg. Het is de middenklasse die ons doordrenkt met de burgerlijke deugden ‘prudentie, matigheid, rechtvaardigheid en moed’, zoals de econome Deirdre McCloskey het samenvat in haar recente boek The Bourgeois Virtues.

De middenklasse kijkt helemaal niet verlangend uit naar de grote slag op de wereldmarkt met China of India. Ze heeft geen onvoorwaardelijk vertrouwen in een flexibele binnenlandse markt, waar haar verworven posities niet meer vanzelfsprekend door de overheid worden beschermd. Integendeel, de middenklasse is bezorgd dat haar eigen nageslacht wel eens het slachtoffer kan worden van de sinds het einde van de Koude Oorlog bejubelde liberale dynamiek. In het publieke domein zijn openbare instituties sindsdien omgedoopt tot dienstverleners met klanten in plaats van burgers, en targets en performance in plaats van maatschappelijke doelstellingen. De neoliberale staatsopvatting raakt de middenklasse, voor wie de overheid altijd een januskop heeft. Enerzijds moet de staat zich koest houden, om de opwaartse mobiliteit niet te frustreren. Anderzijds dient diezelfde staat bescherming te bieden.

En toen waren er ineens verkiezingen in Nederland. Niet de randen van het politieke spectrum werden op 22 november 2006 versplinterd, juist het midden etaleerde de eerste tekenen van implosie. De partijen die de middenklasse wilden bedienen, dolven allemaal meer of minder het onderspit.

Hoe is de toestand van de middenklasse in Nederland? Op het eerste gezicht prima. In de tweede helft van de jaren negentig is het eigenwoningbezit bijvoorbeeld gegroeid van 48 naar 52 procent, in de vier grote steden van 20 naar 28 procent. De middenklasse is ook anderszins genesteld. De groep van (boven)modale burgers die meer verdienen dan dertigduizend bruto per jaar, en volgens cijfers van het CBS over 2000 zorg dragen voor maar liefst 95 procent van de baten der inkomstenbelasting, is het harde middenrif van de samenleving. Grote delen van de arbeidersklasse en veel vrouwen zijn uit hun traditionele achterstandspositie geëmancipeerd. Er is een omvangrijke, zij het gevarieerde middenklasse ontstaan. Deze is de voornaamste betaler van de solidariteit maar heeft niet altijd voldoende profijt daarvan, aldus het nieuwe beginselprogramma van de PvdA, dat sinds 2005 van kracht is. Het kwam de PvdA te staan op een reprimande van old hand Jan Pronk. In zijn bundel Willens en wetens. Gedachten over globalisering en politiek brak hij een lans voor de onderklasse die part noch deel heeft aan de vooruitgang. Dankzij de globalisering is er nu niet langer alleen sprake van een sociaal-economische tweedeling, maar ook van een culturele dichotomie tussen winnaars en verliezers. Wie zich bekent tot de cultuur van de meerderheid, heeft toegang tot de macht en kan dus geld verdienen. Dat geldt zowel voor Soedan als voor Nederland en Amerika, aldus Pronk. Wie zich niet aanpast, staat buiten.

De theorie van Pronk is op zichzelf niet dwaas. Maar de suggestie dat de middenklasse uit vrije keuze meedoet, is dat wel. Op het oog is die nesteling namelijk helemaal niet zo vrijwillig als de cijfers van het CBS suggereren. De middengroepen zijn niet alleen profiteurs, maar ook gevangenen van de globalisering. Het vrije verkeer van arbeid en kapitaal raakt haar in het hart. De onderkant kan, cynisch gesproken, alle kanten op. Voor het vegen van de straat of het poetsen van de wc heb je geen diploma nodig. De bovenlaag kent evenmin barrières. De autorally van het maandblad Quote is een hilarische metafoor voor het feit dat deze groep letterlijk grenzenloos is en nooit gebrek heeft aan ondergeschikten, of die nu in Bombay wonen dan wel in Bos en Lommer. De middenklasse daarentegen leeft permanent in de angst van boven of van beneden door concurrenten te worden verdrongen.

De maatschappelijke hiërarchie ziet er daarom anders uit dan een kwart eeuw geleden. Toen oogde de samenleving als een piramide. Nu ziet ze eruit als een dubbele zandloper met drie glazen (bovenklasse, middenklasse en onderklasse) en twee kiertjes waarin het onderlinge verkeer plaatsvindt. Dat verkeer is veel minder intens dan het ideaal van de meritocratie – beloning naar prestaties – veronderstelt. Tussen onderkant en bovenlaag is weinig dynamiek. Wie aan de top zit, valt zelden twee niveaus terug. Wie onderaan bungelt, stijgt bijna nooit twee stappen tegelijk. De beweging voltrekt zich vooral in het middelste glas. Het oude emancipatiemodel, waarin de opmars drie generaties duurde, is tot stilstand gekomen.

Er komt nog iets bij. De middenklasse is territoriaal gekerkerd. Ze zit opgesloten binnen de grenzen van de natiestaat. Haar kwalificaties en verdiensten spelen in de mondiale economie een minder grote rol dan door de globalisten wordt gesuggereerd. In China zitten ze niet te wachten op verpleegkundigen en onderwijzers. In Polen hebben ze geen belangstelling voor timmerlieden en loodgieters. En in Rusland kunnen ze onze wijkagenten missen als kiespijn.

De bedrängte Mittelklasse noemt voorzitter Kurt Beck van de SPD in Duitsland dit tussenglas in de zandloper. Er is geen sprake meer van een neue Mitte, zoals zijn voorganger Gerhard Schröder nog dacht. En als het midden al radicaal is, zoals politicologen en partijstrategen soms denken, dan is het vooral radicaal in het verlangen naar zekerheid in onzekere tijden.

De middenklasse laat zich ideologisch meer en meer leiden door culturele én economische belangen, anders gezegd door angst voor de dynamiek van de globalisering en de komst van nieuwe concurrenten. En ze wordt door het dreigende schisma in eigen gelederen, waarbij de optimistische winnaars aan de bovenkant zich niet veel meer gelegen willen laten liggen aan de bevreesde verliezers beneden, ook sociologisch uit elkaar gereten.

Deze dwangpositie is het zwarte gat van de politiek geworden. Jan Marijnissen en Geert Wilders zijn immers ingebroken in de ooit zo stabiele middenklasse: de eerste aan de onderkant én bovenkant, waar sociaal-economische solidariteit uit eigenbelang geen vies woord is, de laatste in de regionen waar het liberale optimisme dat eigenbelang per definitie collectief belang is geen weerklank meer vindt. Beiden hebben hun inbraak kunnen realiseren dankzij charisma. Hun charisma is meer dan public relations. Hun charisma is politiek, is het contrapunt van het sociaal-liberale wereldbeeld dat sinds de val van de Muur dominant was. De aantrekkingskracht van hun charisma is het gevolg van het ideologische vacuüm waarin de middenklasse zich opgesloten voelt. Hun charisma is op de keper een uiting van de crisis, waarmee de burgerlijke deugden sinds 1990 kampen.

 

 

 

 

‘Aan een doemscemario heeft niemand wat.’

Een gesprek met globaliseringsspecialist Evert Nieuwenhuis, auteur van
De Grote Globaliseringsgids en bijzonder blij met de Global Age, of…?
Door Sarah Meuleman
Leve de geglobaliseerde economie!
‘Nou, in mijn boek probeer ik het fenomeen globalisering zo neutraal
mogelijk te benaderen, maar het valt niet te ontkennen dat een groot
aantal mensen er betere economische perspectieven door krijgen. Denk
maar aan outsourcing: bedrijfsactiviteiten die worden uitbesteed aan
landen waar hetzelfde werk goedkoper kan.’

Wordt mijn Nederlandse belastingaangifte straks in China verwerkt?
‘Waarom niet? Maakt het uit of een Nederlander zich met je
belastingaangifte bezighoudt, of een Chinees? Outsourcing zorgt ervoor
dat in India, een land waar negentig procent van de bevolking nog
nooit een computer heeft gezien, de technologie toegankelijker wordt
en er meer banen komen. Mensen krijgen kansen om te stijgen op de
sociale ladder. Waar je precies geboren bent, maakt steeds minder uit.
Om Bill Gates te parafraseren: een matig talent in Appelscha had
vroeger een veel grotere kans op een succesvolle carriere dan een
toptalent in Bombay. Dat is op dit moment aan het veranderen.’

Beetje bedreigend, die extra concurrentie?
‘Bij sommigen boezemt globalisering angst in. De economische
opleving van landen als India bijvoorbeeld, een land dat een paar
jaar geleden nog ontwikkelingshulp van Nederland kreeg, is nu een
serieuze concurent. Of China. Wist je dat de meeste patentaanvragen
van Microsoft uit Beijing komen? Je zou van minder schrikken.’

Maar jij ziet geen donkere wolken aan de horizon?
‘Ik denk dat het goed is te anticiperen op de toekomst. Economen die
jarenlang beweerden dat globalisering zou leiden tot een win-win
situatie, krabbelen nu voorzichtig terug. Er zijn wel degelijk
verliezers. Zo werd een deel van de kledingbranche in de VS uitbesteed
aan Mexico. Daar ontstonden veel banen. Maar toen China nóg goedkoper
bleek, draaide de carrousel een slag naar het Oosten. Die Mexicanen
zitten nu opnieuw zonder baan. Het is belangrijk ook die keerzijde te
zien. Maar aan een doemscenario heeft niemand wat.’

Hebben de antiglobalisten intussen nog wat in de pap te brokken?
‘De hard-core anti- en andersglobalisten hebben zichzelf gemarginaliseerd.

Eind vorige eeuw was het in om antiglobalist te zijn. Hippe jonge
mensen gingen ineens massaal op Nikes tegen McDonalds protesteren.
Maar elf september heeft hun positie om meerdere redenen veranderd.
Na heftige debatten besloten de meesten zich bijvoorbeeld niet meer
te richten op hun ´core buisiness´, namelijk de
Wereldhandelsorganisatie, de Wereldbank, het IMF en multinationals.
Ze vonden het ´Amerikaanse imperialisme´ in Afghanistan en Irak
belangrijker. Hierdoor zijn de anti- en andersglobalisten minder
herkenbaar geworden. Hun invloed is er nog steeds, maar heeft in

stromingen als het ‘praktisch idealisme’ een, tja, consumentvriendelijker

vorm aangenomen.’

Globalisering kent geen grenzen?
‘Toch. Ik beschouw het succes van Senseo als lakmoesproef.
Technologisch gezien stelde dat nieuwe koffiezetapparaatje niets voor;
het had net zo goed tien jaar geleden gemaakt kunnen worden. Maar de
bedenkers voorvoelden dat de Nederlander interesse zou hebben in
snelle, makkelijke namaak-espresso. Om die specifieke behoefte aan te
voelen, moet je toch in het land zelf wonen. Je moet een cultuur tot
in de huiskamer kennen wil je dat kunnen bedenken. Als India met een
succes als Senseo op de proppen kan komen, is de globalisering pas écht
compleet!’

Evert Nieuwenhuis: De Grote Globaliseringsgids – van Aandeelhouder
tot Zapatista (Van Gennep, 2005)
www.GroteGlobaliseringsGids.nl

De tragiek van de getomtomiseerde gelukzoeker.

Andragoloog Joep Schrijvers gaf zijn laatste boek de ondertitel: ‘De tomtomisering van de passionele mens’ mee. Volgens Schrijvers leidt globalisering tot een ongebreidelde expansie van het efficiëntiedenken. Of: hoe de geglobaliseerde burger een gemanipuleerd en gemonitord schakeltje wordt in de wereldwijde pijplijn. Is geluk in de Global Age dan écht onmogelijk?
Door Sarah Meuleman

Als we uw laatste boek mogen geloven, zijn wel allemaal getomtomiseerd?
‘Absoluut. Het efficiëntiedenken beheerst ons doen en laten. Bij elke stap redeneert de mens: als ik dit doe, wat gebeurt er dan en hoe brengt dat me dichter bij mijn doel? Ons leven speelt zich steeds meer af volgens economische wetmatigheden. Alles moet nut hebben. Het begint al heel vroeg. Zo hoorde ik een bovenschools directeur over zijn school zeggen: “Wij voegen waarde toe aan het product kind in de onderwijsketen.” En hij meende het serieus! Zo benaderen wij dus onze kinderen: als producten die gevormd moeten worden. Alles wordt in banen geleid. Het kind gaat de pijplijn is en komt er, als alles goed gaat, als een professional uit. Onderweg wordt het gemonitord en geëvalueerd. Er bestaan lijstjes met kleuren: het kind krijgt een groen, een rood of een geel labeltje opgeplakt. Zo ziet de onderwijzer hoe het ervoor staat. Dat is tomtomisering. Het gebeurt vanaf het prille begin en we hebben geen andere keuze.’

Wat heeft dat alles met globalisering te maken?
‘Technlogische vernieuwingen, ICT, de decentralisatie van informatievoorziening en het neoliberalisme als dominant paradigma, hebben de weg naar globalisering vrijgemaakt. Globalisering leidt tot grenzeloze gegevensuitwisseling. Wereldwijd komt alles met elkaar in verband te staan. Het moderne productieproces wordt opgesplitst in deelprocessen die zich over de gehele wereld afspelen. Om dat proces vlot te laten verlopen, moet elk stukje gemonitord worden. Alles moet worden gezien, gemeten, geregistreerd en wordt vervolgens aan elkaar gekoppeld. Als ik hier in Nederland in een kledingketen een bloesje met een rood ruitje koop, gaat er in India bij wijze van spreken een lampje branden; weten ze meteen dat er rode verf moet worden aangemaakt.’

Praktisch toch, als die rode verf daar vast wordt klaargezet?
‘Het mag dan wel praktisch zijn, het gevolg is dat we als burger altijd en overal in de gaten worden gehouden. Overal ter wereld wordt het product mens gescreend en tegen de norm gehouden. In California zijn er al auto’s die rijden met een ingebouwde black box, zodat de verzeringsmaatschappij bij een ongeluk kan achterhalen wat er precies gebeurd is en wie de verantwoordelijkheid draagt. Ja, je kijkt ongelovig, maar dat gaat ook hier gebeuren! Overal wordt informatie van ons doen en laten verzameld en dankzij de globalisering kunnen die gegevens wereldwijd met elkaar in verband gebracht worden.’

Ik kan weigeren mijn gegevens af te staan.
‘Nauwelijks. Monitoring vindt namelijk niet alleen in bedrijven plaats, maar ook op straat. Op de luchthaven Heathrow, bijvoorbeeld, wordt inmiddels van elke bezoeker, zonder dat die het in de gaten hoeft te hebben, een profiel gemaakt van het gezicht. Daar kunnen vervolgens wiskundige berekeningen op worden losgelaten waaruit vanalles kan blijken: hoe groot het risico is dat je een terrorist bent, bijvoorbeeld. Allemaal in het kader van veiligheid en efficiëntie. Maar dat is niet alles: ook de burger zelf werkt mee aan de controle. Sousveillance, heet dat: met je mobieltje opnames maken en vervolgens openbaar maken op Geenstijl of Hyves.’

Globalisering als gevangenis!
‘Inderdaad, in die zin leidt globalisering niet tot een grote grenzeloze wereld, maar een uiterst on-vrije samenleving. Iedereen is gestoord bezig met het rondpompen van geld, goederen, informatie en sperma.’

Maar de voordelen dan? Outsourcing biedt een heleboel burgers nieuwe sociale perspectieven.
‘Ja, natuurlijk zijn er pluspunten. Maar die wegen naar mijn mening niet op tegen de nadelen. En dan heb ik het nog niet eens gehad over de omstandigheden waarin sommige geoutsourcete werknemers functioneren. De arbeid wordt wel wereldwijd verspreid, maar niet het recht op goede arbeidsomstandigheden. Als je het mij vraagt, is het hoog tijd voor een mondiale vakbond! Daarnaast heb je de ecologische nadelen. Globalisering vreet energie. De productie lokaal houden, is veel milieuvriendelijker.’

Valt het onheil nog te stoppen?
‘Alleen sterke burgerinitiatieven zouden de opmars kunnen tegenhouden. Maar als je rondkijkt, zie dat die juist ter ziele gaan. Ik heb op dit moment weinig hoop op verandering. Uiteindelijk zal het meeste opgaan in het efficiëntiedenken.’

Ook menselijke emoties?
‘We geloven graag dat onze emoties eigen zijn, dat ze zich ergens buiten of zelfs boven de economische wetmatigheden bevinden. Dat is een grote denkfout. Onze economie drijft op emotie. Ze draait dankzij onze verlangens en angsten. Onze emoties zijn netjes ingekapseld in het systeem. We voelen volgens wat ik noem: de emonorm. Wilde passie wordt nauwelijks meer gedoogd, laat staan begrepen.’

En de liefde dan, mijnheer Schrijvers?
‘Ik geloof dat er ergens een niet-gekoloniseerde marge bestaat. Mijn allerlaatste boek zal gaan over de liefde. Liefde zorgt altijd voor onregelmatigheid en verstoring. Maar ik vrees dat ook de liefde onderdeel is geworden van het systeem. Het leven wordt ervaren als een eenmalige aanbieding. Mensen worden verliefd volgens checklists: wat doet hij, waar scoort hij op, hoe past deze man in mijn leven? Mensen zeggen tegenwoordig: “Ik werk aan mijn relatie.” Alsof de liefde werk is! Wie dat zegt, is verloren.’

Wordt u zelf nog een beetje gelukkig van al dat tomtomdenken?

‘Ik ben principieel geluksweigeraar. Op een gegeven moment heb ik besloten mijn schouders op te halen over geluk. Ik besloot niet meer mee te willen doen in dat obsessieve najagen van geluk. En weet je wat er toen gebeurde? Helemaal niets. De wereld draaide gewoon door. Geluk is niet groots; geluk is bijzaak. Het kan bestaan, maar dan als bijwerking. Het valt niet na te streven. Zie het zo: geluk vind je, als je een beetje geluk hebt.’Joep Schrijvers: Het wilde vlees – de tomtomisering van de passionele mens (Scriptum, 2006) www.joepschrijvers.nl

 

 

 

China komt naar u toe!

Onze eigen mighty-correspondent reisde het afgelopen jaar van Moskou naar Mumbay en schreef over zijn ervaringen op de mighty-log. Inmiddels is hij terug in Nederland met heuglijk nieuws voor de thuisblijver…

 

Door Koos Anderson

 

Dankbaar onderga ik onze aardse globalisering. Zij bezorgt me de wereld op een presenteerblaadje. Binnen twaalf uur sta ik aan de andere kant van de aardbol, verbaasd om me heen te kijken naar al die eigenaardigheden van een vreemde cultuur.

Maar het kan nog sneller! Binnenkort wordt zelfs die halve dag reizen overbodig, want dan komen onbekende culturen naar ons toe. Jazeker, in de herfst van 2008 komt China naar Halfweg. In dat kleine dorpje onder Haarlem tovert men een Hollandse suikerfabriek om tot Chinees pretpark. Initiator China Valley wil met dit themapark Chinese bedrijven naar Nederland lokken. Het park hoopt een ‘vertrouwde omgeving’ te creëren voor Chinese zakenlieden en toeristen om zo de handel en het toerisme tussen Nederland en China te promoten.

Reizen zonder afstand. Het kon natuurlijk al dankzij het internet. Zo besloot een Engelsman zijn wereldreis via het web te maken. Na twee jaar sparen vroeg hij zijn baas om onbetaald verlof. Nu reist hij vanachter zijn bureau om het ondermaanse. Via het net boekt hij zijn slaapplaats, zijn eten en het transport voor de volgende bestemming. En hij betaalt er nog voor, ook! Helaas misgunt het internet hem de gecombineerde ervaringen van zijn zintuigen. Zien zonder geluid voelt immers als vacuüm. Proeven zonder geur als een zware verkoudheid.

Bij de Glory of China Experience, zoals het 250 miljoen euro kostende project in Halfweg zal heten, komen al die ervaringen wél samen. Luisteren naar muziek in de theaters, proeven in de restaurants. Zo kan de Nederlander ‘ervaren’ hoe het is om in China te zijn, zonder zelf te hoeven reizen. Prachtig, toch? Kunnen we nóg efficiënter met onze tijd omgaan.

Nu maar hopen dat het project een groot succes wordt en dat andere landen snel volgen. Als het even kan in datzelfde Halfweg. Dan kan ik me tijdens de korte busrit alvast inlezen in het volgende land van bestemming. Op wereldreis in Halfweg. Nog 192 pretparken te gaan.

 Meer columns van de mighty-correspondent op http://mightysociety.web-log.nl/

 

 

3 reacties tot nu toe
Een reactie plaatsen